Bruikleen Design Museum Den Bosch: Vorm en vaderland
De tentoonstelling Vorm en vaderland in Design Museum Den Bosch gaat over de relatie tussen design en de natiestaat. Hoe wordt iets een nationaal symbool, en wie mag dat bepalen? Met negentien objecten uit de Rijkscollectie draagt het Nieuwe Instituut bij aan deze tentoonstelling. Onder de bruiklenen zijn tekeningen van het Vredespaleis in Den Haag en maquettes van ontwerper Malkit Shoshan, onderdeel van haar onderzoek naar de architectuur van VN-vredesmissies.
21 april 2026
“ Ons leven is vol met bekende en minder bekende ontwerpen die ons eraan herinneren waar onze loyaliteit hoort te liggen. ”
De meeste bruiklenen van het Nieuwe Instituut zijn te zien binnen het thema Staten van de verbeelding. Hier wordt de wereld voorbij de natiestaat verkend. Organisaties als de EU en VN vertegenwoordigen de droom van ‘internationalisme’. Het voorstel van Malkit Shoshan en de ontwerpen voor het Vredespaleis kun je zien als pogingen om die internationalistische droom te verwezenlijken.
Malkit Shoshan
Over de hele wereld zijn VN-vredesmissies actief. De militaire bases zijn vaak zelfvoorzienende eilanden, afgesloten van hun directe omgeving. Deze 'compounds' weerspiegelen de machtsstructuren en -systemen van het vredesleger, en dragen nauwelijks bij aan een beter leven voor de bewoners van die gebieden.
In 2015 deed ontwerper Malkit Shoshan als research fellow van het Nieuwe Instituut onderzoek naar de architectuur van VN-vredesmissies. De manier waarop juist Nederland invulling geeft aan die operaties staat bekend als Defense, Diplomacy en Development. Uitgangspunt is het idee dat vrede niet alleen militair kan worden afgedwongen, maar pas duurzaam is wanneer veiligheid, politieke dialoog en ontwikkeling tegelijk worden aangepakt. Denk aan de missie in Uruzgan, waar militair optreden samenging met wederopbouwprojecten.
Niet dat die 'Dutch approach' of '3D-benadering' in de praktijk altijd succesvol of effectief is. Shoshan stelde daarom voor aan deze aanpak de D van Design toe te voegen. De maquettes die in Vorm en vaderland getoond worden zijn onderdeel van een kritische analyse van de architectuur van VN-bases, en van haar voorstel om met ontwerp de relatie van deze bases met de lokale gemeenschap te verbeteren.
Belangrijk onderdeel daarvan is dat het ontwerp van de basis anticipeert op de overdracht ervan aan de lokale bevolking wanneer de missie ten einde is. Door bijvoorbeeld bij de bouw van de basis lokale technieken te gebruiken, kunnen de bouwwerken beter geïntegreerd worden in de bestaande (stedelijke) omgeving, en onderhouden worden door de plaatselijke bevolking.
De maquettes waren onderdeel van de tentoonstelling BLUE. Architectuur van VN-vredesmissies, de Nederlandse inzending tijdens de 15e Architectuurbiënnale van Venetië in 2016. Naderhand zijn ze opgenomen in de collectie van het Nieuwe Instituut.
Het Vredespaleis
Het Vredespaleis in Den Haag is een wereldwijd symbool van het streven naar wereldvrede door middel van recht en diplomatie. Het gebouw huisvest onder andere het Internationaal Gerechtshof en het Permanent Hof van Arbitrage.
216 architecten deden in 1906 mee aan de open, internationale prijsvraag voor het ontwerp van dit even ambitieuze als prestigieuze project. Een internationale jury onder voorzitterschap van architect Pierre Cuypers selecteerde zes winnende ontwerpen. De winnaar van de eerste prijs zou de architect worden, en dat was Louis Marie Cordonnier. Niet iedereen kon zich in die keuze vinden: in het felle architectuurdebat dat volgde op de uitslag waren er ook pleitbezorgers van meer vernieuwende architecten als Wagner, Saarinen, Greenley & Olin en Berlage, maar uiteindelijk werd toch gekozen voor het barokke ontwerp van de Fransman, dat in al zijn overdadigheid overigens veel te duur was. De Nederlandse architect Van der Steur nam als 'uitvoerend architect' de versobering ervan voor zijn rekening.
"Het Vredespaleis is door zijn locatie, zijn volume en architectonische kwaliteit een gebouw van onNederlandse grandeur. Dat was ook precies de bedoeling. Meer dan om de huisvesting van een gerechtelijke organisatie ging het bij dit project om de belichaming van een idee. Wat het Hof in de beginjaren als internationale juridische instelling aan gezag tekortkwam, compenseerde het ruimschoots door het imposante karakter, de kunstzinnige aankleding en uitbundige symboliek van zijn behuizing." (Jelle Hellinga. Het Vredespaleis)
De perspectieftekeningen van vijf van de zes prijswinnende ontwerpen zijn destijds achtergebleven in het Vredespaleis, en zijn samen met andere archivalia door de Carnegie Stichting, eigenaar en beheerder van het Vredespaleis, in langdurige bruikleen gegeven aan het Nieuwe Instituut.
Tentoonstelling
De tentoonstelling Vorm en vaderland is van 18 april t/m 20 september te zien in Design Museum Den Bosch. Andere objecten die het Nieuwe Instituut in bruikleen heeft gegeven komen o.a. uit de archieven van H.P. Berlage, J.J.P. Oud en J.F. Staal en uit de bibliotheekcollectie.